Ngành công nghiệp chế tạo Việt Nam: Nỗ lực lấp đầy “vùng rỗng” giá trị

Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu dịch chuyển, diễn đàn đối thoại về thách thức sản xuất do IMT Vietnam tổ chức đã mở ra bức tranh toàn cảnh về lộ trình bứt phá của ngành cơ khí chế tạo Việt Nam, đặc biệt là hướng đi thâm nhập thị trường khó tính như Liên minh Châu Âu (EU).

Hội thảo tập trung giải quyết ba bài toán cốt lõi của các nhà máy nội địa: Ổn định quy trình sản xuất: Các chuyên gia khẳng định lợi thế nhân công giá rẻ không còn là vũ khí chiến lược. Doanh nghiệp cần ứng dụng các trung tâm gia công CNC tiên tiến để kiểm soát sai số ở mức tối thiểu, duy trì chất lượng đồng đều trên chuỗi đại khối nhằm vượt qua các hàng rào kỹ thuật khắt khe của EU; Sản xuất sạch và xanh: Trước áp lực từ cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), tối ưu hóa công nghệ phải gắn liền với tiêu chí ESG. Các giải pháp lọc dầu, xử lý khói bụi và tiết kiệm năng lượng từ Ý giúp nhà máy vừa giảm chi phí vận hành, vừa đạt chuẩn sản xuất xanh; Cầu nối công nghệ toàn diện: Sự hợp tác với IMT Vietnam — liên minh quy tụ 7 nhà sản xuất cơ khí hàng đầu nước Ý (Buffoli Transfer, FICEP, Gerardi, Ghiringhelli, Innse-Berardi, Losma, Rosa Ermando) — mang lại giải pháp trọn gói từ tư vấn thiết kế, chuyển giao công nghệ đến đào tạo nhân lực chất lượng cao.

Sự kiện khẳng định, việc bắt tay với các đối tác công nghệ cao từ Ý chính là “tấm hộ chiếu” giúp cơ khí Việt nâng tầm năng lực, từ gia công thô sang sản xuất chính xác và bền vững.

Mặc dù tổng sản lượng và kim ngạch xuất khẩu của ngành công nghiệp điện tử và cơ khí Việt Nam liên tục ghi nhận những con số tăng trưởng ấn tượng, bức tranh toàn cảnh vẫn phơi bày một thực trạng đáng suy ngẫm. Hiện nay, khối doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) đang chiếm tới 60% tỷ trọng trong các ngành hàng và nắm giữ vai trò áp đảo trong cơ cấu xuất khẩu.

Nếu đặt cán cân xuất khẩu bên cạnh kim ngạch nhập khẩu, có thể thấy chuỗi giá trị mà doanh nghiệp nội địa tạo ra vẫn còn khá “rỗng”. Việt Nam chủ yếu tham gia vào các công đoạn hạ nguồn, chưa hoàn chỉnh được chuỗi cung ứng tổng thể để tạo ra giá trị gia tăng cao, phần lớn vẫn phụ thuộc vào việc nhập khẩu linh kiện và gia công đơn thuần.

Tuy vậy, ngành cơ khí chế tạo nội địa trong giai đoạn qua đã bắt đầu chứng kiến những bước chuyển mình mang tính bước ngoặt, khẳng định năng lực tự chủ qua các công trình quy mô lớn:

• Cơ khí biển và công nghiệp nặng: Các doanh nghiệp trong nước đã hoàn toàn làm chủ quy trình thiết kế và chế tạo toàn bộ hệ thống giàn khoan trên biển, tàu chuyên dụng, cũng như thiết bị cho các nhà máy công nghiệp lớn.
• Khai thác và xử lý khoáng sản: Ngành cơ khí tiếp tục đóng góp vai trò then chốt trong việc cung ứng các thiết bị xử lý vật liệu phức tạp, phục vụ cho hạ tầng khai khoáng cốt lõi.

Điểm nhấn mang tính đột phá thúc đẩy định hình lại bộ mặt ngành công nghiệp chế tạo chính là sự xuất hiện của các nhà sản xuất gốc (OEM) nội địa, tiêu biểu là VinFast. Từ nền tảng dây chuyền công nghiệp hiện đại, doanh nghiệp này đã hiện thực hóa chiến lược dịch chuyển toàn diện sang kỷ nguyên xe điện, bao gồm cả ô tô và xe máy điện.

Không dừng lại ở quy mô nhà máy, một hệ sinh thái chuyển đổi xanh đồng bộ đã được hình thành mạnh mẽ với mạng lưới hạ tầng trạm sạc phủ rộng và làn sóng taxi điện. Sự thay đổi mang tính hệ thống này nhận được sự hỗ trợ nhất quán từ định hướng của Chính phủ nhằm đẩy nhanh lộ trình thay thế phương tiện sử dụng nhiên liệu hóa thạch bằng động cơ điện thân thiện với môi trường.

Bước đi này không chỉ tái định hình thói quen dịch chuyển, tạo nên một cuộc cách mạng về giao thông xanh tại Việt Nam, mà còn mở ra chương mới cho công nghiệp nội địa. Từ việc xây dựng chuỗi sinh thái bổ trợ trong nước, các doanh nghiệp Việt hiện đã tự tin vươn tầm, mở rộng dòng vốn và xây dựng các tổ hợp nhà máy sản xuất tại thị trường quốc tế.

Trong hội thảo, đại diện Công ty Long Thành Phát – đơn vị phối hợp cùng hãng Losma (Ý) tại Việt Nam – đã có những chia sẻ thiết thực về bài toán tối ưu chi phí và chuyển đổi xanh trong công nghiệp sản xuất. Theo đó, trong bối cảnh giá dầu và các nguyên nhiên liệu đầu vào liên tục leo thang, việc kiểm soát nội tại nhà máy để tiết kiệm năng lượng đang trở thành yếu tố sống còn quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trên trường quốc tế.

Đại diện doanh nghiệp nhấn mạnh, thị trường xuất khẩu hiện nay không chỉ đòi hỏi chất lượng sản phẩm mà còn đặt ra các tiêu chuẩn khắt khe về “chứng chỉ xanh” và môi trường lao động an toàn. Việc ứng dụng các công nghệ phụ trợ tiên tiến, đơn cử như hệ thống hút sương dầu và lọc dầu công nghiệp của Losma, được xem là giải pháp kép: vừa giúp thu hồi, tái tiết kiệm nhiên liệu hiệu quả với công suất tiêu thụ điện tối thiểu, vừa bảo vệ sức khỏe công nhân viên trước các tác nhân độc hại.

Ngọc Thương